Traktat ryski (1921)
Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski), Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 300)[1] – traktat pokojowy zawarty przez Polskę i RFSRR oraz USRR, ratyfikowany[2] przez Naczelnika Państwa 16 kwietnia 1921 r.; obowiązywał od 30 kwietnia 1921 r., tj. wymiany dokumentów ratyfikacyjnych przez strony[3].
Kończył on wojnę polsko-bolszewicką z lat 1919-1920, ustalał przebieg granic między tymi państwami oraz regulował inne sporne dotąd kwestie. Poprzedzony był Umową o preliminaryjnym pokoju i rozejmie między Rzecząpospolitą Polską a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Rad i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad, podpisaną w Rydze dnia 12 października 1920. Ustawowa ratyfikacja preliminariów pokojowych i rozejmu przez Sejm RP nastąpiła w dniu 22 października 1920 roku[4], samo zawieszenie broni weszło w życie już 18 października 1920 roku.
Spis treści |
[edytuj] Okoliczności rozpoczęcia rokowań
Rokowania polsko-sowieckie rozpoczęły się w sierpniu 1920 roku w Mińsku w sytuacji zagrożenia przez wojska sowieckie niepodległości Polski. Delegacji polskiej przewodniczył wiceminister spraw zagranicznych Jan Dąbski, delegacji sowieckiej Kārlis Daniševskis[5]. Jesienią 1920 roku przeniesione zostały na grunt neutralny (Łotwa) do Rygi, a Daniszewskiego zastąpił Adolf Joffe. Po zwycięstwie w bitwie warszawskiej i kampanii niemeńskiej polska delegacja miała znacznie korzystniejsze karty w swych rękach. Jako przedstawicieli RP do Rygi wysłano Jana Dąbskiego, Henryka Strasburgera i Leona Wasilewskiego. Większość składu grupy (poza Wasilewskim i Strasburgerem) należała do stronnictw prawicy, przeciwnej budowie federacji polsko-białorusko-litewskiej i niepodległości Ukrainy. Już na początku właściwych rozmów polska delegacja uznała USRR jako stronę rokowań (sowieckie państwo ukraińskie), wycofując jednocześnie w konsekwencji uznanie dla URL, z którą wiązała Polskę umowa sojusznicza z wiosny 1920 roku. Polska bowiem wyczerpana wojną nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy, tym bardziej, że sami Ukraińcy nie poparli Petlury w 1920 r a państwa zachodnie były niepodległości Ukrainy przeciwne. O sposobie reprezentacji Ukrainy przez delegację sowiecką świadczy najlepiej fakt,że treść traktatu w języku ukraińskim sporządzić musiał Leon Wasilewski. W czasie prowadzenia polsko-sowieckich rokowań o zawieszenie broni i traktat pokojowy Rosję sowiecką uznawały de iure wyłącznie: Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Gruzja i Turcja.
[edytuj] Postawa polskiej delegacji
Endecja, która zdominowała skład delegacji była przeciwna koncepcji federacyjnej Józefa Piłsudskiego, preferując bezpośrednie wcielenie (inkorporację) terenów etnicznie mieszanych dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów w skład odrodzonego państwa polskiego, zgodnie z zasadami sformułowanymi przez Romana Dmowskiego na paryskiej konferencji pokojowej – por. Linia Dmowskiego. Politycy Narodowej Demokracji byli przekonani o tymczasowości rządów bolszewików w Rosji i możliwości dwustronnej, skierowanej przeciwko Niemcom współpracy z wkrótce przywróconym rządem postkomunistycznej Rosji, w oparciu o podział ziem Białorusi i Ukrainy pomiędzy Polskę a niekomunistyczną Rosję. Było to połączone z przekonaniem o możliwości asymilacji narodowej, (polonizacji i rusyfikacji) przez Polskę i Rosję Białorusinów i Ukraińców (traktowanych przez Narodową Demokrację jako "narody niehistoryczne") w obrębie tak wytyczonej granicy państwowej. Konsekwencją była np. jednostronna rezygnacja delegacji polskiej z włączenia w granice RP Mińska[6], przeforsowana przez Stanisława Grabskiego – dla uniemożliwienia stworzenia białoruskiego kantonu sfederowanego z Polską. Granicę wytyczono w odległości ok. 30 km na zachód i północny zachód od miasta, pozostawiając je bolszewikom. Ostatnią próbą realizacji przez Piłsudskiego programu federacyjnego drogą faktów dokonanych był przeprowadzony 8 października 1920 tzw. bunt Żeligowskiego i utworzenie Litwy Środkowej.
Endecja twierdziła, że powstanie niepodległej Ukrainy doprowadzi wcześniej czy później do jej sojuszu z Niemcami i rewizji granic z Polską, przy dążeniach rewizjonistycznych niepodległej Ukrainy do terenów Galicji Wschodniej ze Lwowem i zachodniego Wołynia. Zwolennicy koncepcji inkorporacji uważali również, że inkorporacja całej, prawosławnej na wschodzie Białorusi zniweczy (uważane przez nich za realne) plany polonizacyjne ziem zachodniej Białorusi. Na budowę federacji z Litwą i Białorusią nie chcieli się z kolei godzić, bojąc się "odstąpienia" państwom – członom federacji Wilna i Grodna. Delegaci Naczelnika Państwa byli przegłosowywani przez większość delegacji wyznaczonej w przeważającej części przez Sejm. Najważniejsze decyzje podjął w październiku 1920, przekraczając mandat negocjacyjny Ministerstwa Spraw Zagranicznych, przewodniczący delegacji Jan Dąbski w osobistej rozmowie z przewodniczącym delegacji sowieckiej Adolfem Joffe. Dotyczyły uznania USRR za stronę rokowań, bez zapewnienia równoległego miejsca w rokowaniach dla URL a także terminu i linii zawieszenia broni[7]. Ustalenia rozmowy Dąbski-Joffe faktycznie rozstrzygnęły o przebiegu polsko-sowieckiej linii granicznej i sposobie organizacji politycznej terenów Międzymorza Bałtycko-Czarnomorskiego (Białorusi i Ukrainy).
[edytuj] Granica
Polska uzyskała ziemie należące przed trzecim i częściowo drugim rozbiorem do Rzeczypospolitej , w latach 1795 – 1916 stanowiących część zaboru rosyjskiego , a od wiosny 1919 r. zajmowane przez Wojsko Polskie: zachodnią część Wołynia i Polesia z Brześciem, Pińskiem i Łuckiem, gubernie: grodzieńską oraz wileńską wraz z zachodnią częścią Mińszczyzny (Nieśwież). Rosja sowiecka i Ukraina sowiecka zrzekły się roszczeń do Galicji Wschodniej, przed 1914 rokiem wchodzącej w skład monarchii habsburskiej. Granica polsko-sowiecka przebiegała w zasadzie wzdłuż linii II rozbioru z 1793 roku (z korekturą na rzecz Polski w postaci części Wołynia i Polesia, z miastem Pińskiem).
Generalnie w kwestii rozstrzygnięć terytorialnych Polska rezygnowała z ziem dawnej Rzeczypospolitej położonych na wschód od granicy ustalonej w Rydze; Rosja i Ukraina Sowiecka z roszczeń do ziem na zachód od wytyczonej linii granicznej. Polska, poprzez uznanie marionetkowej USRR i równoległe wycofanie uznania dla URL (swego jedynego sojusznika w wojnie polsko-bolszewickiej), rezygnowała faktycznie z realizacji programu federacyjnego.
[edytuj] Inne postanowienia
Poza tym traktat przewidywał wypłatę Polsce tytułem rekompensaty za wkład ziem polskich w budowanie gospodarki rosyjskiej (w okresie rozbiorów) kwoty 30 mln rubli w złocie (ustalenia te nie zostały jednak nigdy wykonane pod różnymi pretekstami przez stronę sowiecką). Zobowiązywał też stronę radziecką do zwrotu zagrabionych w czasie zaborów dzieł sztuki i zabytków (zwrócono jednak niewiele – na zasadzie wzajemności)[8], m.in. arrasy wawelskie, jedyne zachowane polskie insygnium koronacyjne – Szczerbiec i pomnik księcia Józefa Poniatowskiego (dłuta Thorvaldsena), do 1924 roku ozdoba rezydencji Iwana Paskiewicza w Homlu[9].
Traktat określił również losy ludności polskiej znajdującej się na terytorium kontrolowanym przez bolszewików. Artykuł VI faktycznie ograniczał możliwości wyboru opcji obywatelstwa polskiego (np. w głębi Rosji) i umożliwił władzom sowieckim blokowanie wyjazdów do Polski. Nawet potomkowie uczestników walk o niepodległość w latach 1830 do 1865 roku musieli udowadniać urzędnikom sowieckim m.in. działalność, używanie języka polskiego jako mowy potocznej wskazujące na przywiązanie do polskości. Nie przewidziano żadnej procedury odwoławczej. W rezultacie na terenach na wschód od granicy określonej w traktacie ryskim, mimo podejmowanych prób pomocy w umożliwieniu repatriacji (z której skorzystało około 1,2 miliona Polaków) np. przez Cinę Orlikowską w Kijowie, pozostało według różnych szacunków od miliona dwustu[10]do dwóch milionów[11] Polaków (zaniżony oficjalny radziecki spis ludności z 1926 roku wykazywał 771 760 Polaków). Większość z nich poniosła tragiczne konsekwencje zapisów traktatowych.
Ostateczny tekst traktatu podpisali w Rydze 18 marca 1921
- ze strony Rzeczypospolitej Polskiej: Jan Dąbski, Stanisław Kauzik, Edward Lechowicz, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski;
- ze strony Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rad (z upoważnieniem rządów Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR): Adolf Joffe, Jakub Hanecki, Emanuel Kwiring, Jur Kociubiński i Leonid Oboleński.
[edytuj] Epilog
Traktat ryski potwierdzał status quo wojny polsko-bolszewickiej. Ze strony sowieckiej był traktowany od początku (podobnie jak traktat brzeski) jako wymuszone sytuacją militarną i polityczną efemeryczne zawieszenie broni w zagranicznej ekspansji państwa sowieckiego na Zachód. Prognozy Narodowej Demokracji co do przejściowego charakteru reżimu komunistycznego w Rosji okazały się iluzoryczne. ZSRR po podpisaniu w r. 1922 układu w Rapallo poprzez porozumienie polityczne z Niemcami (Republiką Weimarską) uchylił się od spłaty międzynarodowych zobowiązań Imperium Rosyjskiego[12] i przełamał izolację dyplomatyczną. Konsekwencją było oficjalne uznanie państwa sowieckiego kolejno poprzez Wielką Brytanię (1922), Francję (1923) i wreszcie Stany Zjednoczone (1934).
Z postanowień traktatu ryskiego wykonane zostały regulacje dotyczące wytyczenia granicy i (w ograniczonym przez stronę sowiecką zakresie) repatriacji. Zobowiązania majątkowe strony sowieckiej nie zostały wykonane. Do agresji ZSRR na Polskę 17.09.1939 traktat regulował stosunki pomiędzy II Rzecząpospolitą a RFSRR, a później ZSRR.
17 września 1939 o godzinie 3.00 w nocy (w chwili rozpoczęcia agresji sowieckiej na Polskę) zastępca Ludowego Komisarza (ministra) Spraw Zagranicznych Władimir Potiomkin przekazał ambasadorowi RP Wacławowi Grzybowskiemu notę dyplomatyczną zawierającą niezgodne ze stanem faktycznym i prawem międzynarodowym oświadczenie rządu ZSRR o: rozpadzie państwa polskiego, ucieczce rządu polskiego, konieczności ochrony mienia i życia zamieszkujących "Zachodnią Białoruś" i "Zachodnią Ukrainę" Ukraińców i Białorusinów oraz uwalnianiu ludu polskiego od wojny. W konsekwencji ZSRR uznał wszystkie układy zawarte uprzednio z Polską (w tym traktat ryski, pakt o nieagresji Polska-ZSRR z r.1932 przedłużony do 1945 roku, tzw. Protokół Litwinowa z dnia 9 lutego 1929 roku, stanowiący część paktu Brianda-Kellogga z dnia 27 sierpnia 1928 roku oraz Konwencję o określeniu napaści podpisaną w Londynie dnia 3 lipca 1933 roku) za nieobowiązujące – zawarte z nieistniejącym państwem.
Przypisy
- ↑ (Dz. U. z 1921 r. Nr 49, poz. 300)
- ↑ na podstawie Ustawy z dnia 15 kwietnia 1921 r. o ratyfikacji Traktatu pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisanego w Rydze dnia 18 marca 1921 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 299)
- ↑ Protokół wymiany dokumentów ratyfikacyjnych Traktatu pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisanego w Rydze dnia 18 marca 1921 r., sporządzony w Mińsku dnia 30 kwietnia 1921 r., (Dz.U. Nr 49, poz. 301) (Dz. U. z 1921 r. Nr 49, poz. 301)
- ↑ (Dz. U. z 1920 r. Nr 101, poz. 667)
- ↑ pomocnik komisarza wojennego sztabu polowego Armii Sowieckiej Łotwy. Już ten sam fakt - zważywszy,iż jego odpowiednikiem w delegacji polskiej był wiceminister Dąbski był obraźliwą demonstracją wobec Polaków.Wojciech Materski, "Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943." Warszawa 2005 Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN i Wyd. "Rytm", ISBN 83-88490-84-2, ISBN 83-7399-125-5 s. 89.
- ↑ z ludnością w większości polską i żydowską (stanowiącego jednocześnie najważniejszy ośrodek administracyjny Białorusi i centrum tworzącej się inteligencji białoruskiej), zajętego w październiku 1920 ponownie przez Wojsko Polskie
- ↑ zmuszającej Wojsko Polskie do opuszczenia już zajętych terytoriów – Mińsk, Szepetówka, Płoskirów
- ↑ Polska przekazała m.in. archiwalia dot. Lenina.
- ↑ feldmarszałek rosyjski, zwycięzca powstania listopadowego, w latach 1832-1856 namiestnik Królestwa Polskiego)
- ↑ M. Iwanow, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław 1991 s.74-75
- ↑ Dane według dr hab. Janusza Kurtyki Biuletyn IPN, nr. 1-2 (96-97) 2009
- ↑ doprowadzając do fiaska konferencji genueńskiej w sprawie długów międzynarodowych.
[edytuj] Bibliografia
- Jerzy Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921. Geneza – rokowania – traktat – komisje mieszane, Warszawa 1985
- Wojciech Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943. Warszawa 2005 Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN i Wyd. "Rytm", ISBN 83-88490-84-2, ISBN 83-7399-125-5 ;
- Karol Poznański, Ryga 1920-1921, "Wiadomości", Londyn (14.04.1957), Nr 576
- Karol Poznański, Jak naprawdę było w Rydze z Mińskiem, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza", Londyn (28.11.1964)
- Karol Poznański, Jeszcze o konferencji pokojowej w Rydze, Tamże (30.01.1965)
- Adam Sudoł, Karol Poznański – Ostatni konsul generalny II Rzeczypospolitej, Bydgoszcz – Toruń 1998.
- Henri Musielak, Karol Poznański a Traktat w Rydze, "Tydzień Polski", Londyn. 31.03.2001.
- Traktat ryski 1921 roku po 75 latach, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1998, ISBN 83-231-0974-5
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Treść traktatu
- Czym był Traktat Ryski? z: Biblioteka Kresowa
